Ο Ορθοπεδικός στην Αθήνα, Δρ. Ιωάννης Γιαννακόπουλος, εξηγεί γιατί εμφανίζεται πόνος στο γόνατο όταν ανεβαίνετε ή κατεβαίνετε σκάλες

Οι σκάλες επιβαρύνουν σημαντικά το γόνατο καθώς απαιτούν επαναλαμβανόμενη κάμψη και έκταση της άρθρωσης υπό φόρτιση. Ιδιαίτερα κατά το κατέβασμα, το γόνατο καλείται να ελέγξει τη βαρύτητα και να απορροφήσει αυξημένες μηχανικές δυνάμεις γεγονός που εξηγεί γιατί η συγκεκριμένη κίνηση είναι συχνά πιο επώδυνη από το ανέβασμα. Για τον λόγο αυτό, ο πόνος στο γόνατο κατά το ανέβασμα ή κατέβασμα στις σκάλες δεν θα πρέπει να αποδίδεται απλώς σε «κούραση», ιδίως όταν επιμένει, υποτροπιάζει ή συνοδεύεται από πρήξιμο, αστάθεια, αίσθημα μπλοκαρίσματος ή περιορισμό της κινητικότητας. Στο άρθρο που ακολουθεί παρουσιάζονται οι συχνότερες αιτίες που μπορεί να προκαλούν πόνο στο γόνατο κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας, οι βασικές αρχές αντιμετώπισης καθώς και χρήσιμες οδηγίες πρόληψης, με στόχο τη σωστή ενημέρωση του ασθενούς και τη διατήρηση της λειτουργικότητας της άρθρωσης.

Γιατί πονάει το γόνατο στις σκάλες;

Το γόνατο αποτελεί μία σύνθετη και ιδιαίτερα επιβαρυμένη άρθρωση, καθώς συμμετέχει ουσιαστικά σε σχεδόν κάθε δραστηριότητα της καθημερινότητας όπως είναι η βάδιση, το κάθισμα, το ανέβασμα σκάλας, η άθληση, οι αλλαγές κατεύθυνσης και η μεταφορά φορτίων. Ανατομικά το γόνατο αποτελείται από δύο βασικές αρθρώσεις, την κνημομηριαία άρθρωση, δηλαδή την άρθρωση μεταξύ μηρού και κνήμης και την επιγονατιδομηριαία άρθρωση, δηλαδή την περιοχή όπου η επιγονατίδα αρθρώνεται με το μηριαίο οστό. Κατά την κίνηση του γόνατος, η επιγονατίδα ολισθαίνει μέσα στη μηριαία τροχιλία συμβάλλοντας ουσιαστικά στη σωστή λειτουργία του εκτατικού μηχανισμού και στην αποτελεσματική δράση του τετρακεφάλου. Όταν ανεβαίνουμε ή κατεβαίνουμε σκάλες, η επιγονατίδα πιέζεται περισσότερο πάνω στο μηριαίο οστό. Σε περιπτώσεις όπου συνυπάρχουν μυϊκή αδυναμία, διαταραχές ευθυγράμμισης, υπερφόρτιση, φλεγμονή, εκφυλιστικές αλλοιώσεις του αρθρικού χόνδρου ή προηγούμενος τραυματισμός, η επιβάρυνση αυτή μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση πόνου.

Αιτίες του πόνου στο γόνατο

1. Επιγονατιδομηριαίος πόνος

Μία από τις συχνότερες αιτίες πόνου στο γόνατο κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας είναι το σύνδρομο επιγονατιδομηριαίου πόνου. Πρόκειται για ενόχληση που εντοπίζεται συνήθως στο πρόσθιο τμήμα του γόνατος, γύρω ή πίσω από την επιγονατίδα και επιδεινώνεται σε δραστηριότητες που απαιτούν κάμψη του γόνατος υπό φόρτιση. Τέτοιες δραστηριότητες περιλαμβάνουν το ανέβασμα και το κατέβασμα σκάλας, το βαθύ κάθισμα, το τρέξιμο, τα άλματα, αλλά και την παρατεταμένη καθιστή θέση με λυγισμένα γόνατα.

Ο επιγονατιδομηριαίος πόνος δεν οφείλεται συνήθως σε έναν μόνο αιτιολογικό παράγοντα αλλά έχει συχνά πολυπαραγοντικό χαρακτήρα. Μπορεί να σχετίζεται με μυϊκή αδυναμία του τετρακεφάλου ή των μυών του ισχίου, διαταραχές του νευρομυϊκού ελέγχου, απότομη ή υπερβολική αύξηση της σωματικής δραστηριότητας, μειωμένη ευκαμψία, διαταραχές της ευθυγράμμισης του κάτω άκρου ή μηχανική υπερφόρτιση της επιγονατιδομηριαίας άρθρωσης. Ο ασθενής ενδέχεται να αναφέρει αίσθημα τριξίματος, ήχους κατά την κίνηση ή ενόχληση μετά από παρατεταμένη καθιστή θέση. Ωστόσο, η παρουσία ήχων, όπως «κρακ» ή τρίξιμο, χωρίς συνοδό πόνο ή λειτουργικό περιορισμό δεν υποδηλώνει απαραίτητα σοβαρή βλάβη.

2. Χονδροπάθεια ή χόνδρινες βλάβες της επιγονατίδας

Ο όρος «χονδροπάθεια επιγονατίδας» χρησιμοποιείται συχνά στην κλινική πράξη για να περιγράψει αλλοιώσεις του αρθρικού χόνδρου στην οπίσθια επιφάνεια της επιγονατίδας. Ο αρθρικός χόνδρος είναι ο λείος ιστός που επιτρέπει την ομαλή κίνηση των αρθρικών επιφανειών με ελάχιστη τριβή. Όταν εμφανίζονται φθορά, μαλάκυνση ή άλλες χόνδρινες αλλοιώσεις στην περιοχή αυτή, μπορεί να προκύψει πρόσθιος πόνος στο γόνατο, ιδιαίτερα κατά την διάρκεια δραστηριοτήτων που αυξάνουν τη φόρτιση της επιγονατιδομηριαίας άρθρωσης, όπως το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας, το γονάτισμα και το βαθύ κάθισμα.

3. Οστεοαρθρίτιδα γόνατος

Η οστεοαρθρίτιδα γόνατος είναι μία εκφυλιστική πάθηση της άρθρωσης κατά την οποία δεν επηρεάζεται μόνο ο αρθρικός χόνδρος αλλά συνολικά η δομή και η λειτουργία της άρθρωσης, συμπεριλαμβανομένου του υποχόνδριου οστού και των γύρω μαλακών μορίων. Αν και εμφανίζεται συχνότερα σε μεγαλύτερες ηλικίες μπορεί να εκδηλωθεί και νωρίτερα, ιδιαίτερα σε άτομα με ιστορικό τραυματισμού, αυξημένο σωματικό βάρος, χρόνια εμβιομηχανική επιβάρυνση ή προϋπάρχουσες διαταραχές ευθυγράμμισης του κάτω άκρου.

Κλινικά, η οστεοαρθρίτιδα μπορεί να προκαλεί πόνο, δυσκαμψία, οίδημα, μειωμένη αντοχή και δυσκολία στις καθημερινές δραστηριότητες. Όταν οι εκφυλιστικές αλλοιώσεις εντοπίζονται κυρίως στην επιγονατιδομηριαία άρθρωση, ο πόνος στο γόνατο συχνά γίνεται πιο έντονος κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας, κατά το σήκωμα από καθιστή θέση, αλλά και σε δραστηριότητες όπως το γονάτισμα ή το βαθύ κάθισμα. Σε πιο προχωρημένες περιπτώσεις μπορεί να εκδηλωθεί με επίμονο οίδημα (πρήξιμο), περιορισμό της κινητικότητας, παραμόρφωση του άξονα του γόνατος και σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας.

4. Τενοντοπάθεια επιγονατιδικού ή τένοντα τετρακεφάλου

Οι τένοντες του εκτατικού μηχανισμού του γόνατος διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη μετάδοση της δύναμης των μυών και στην ομαλή έκταση της άρθρωσης. Η τενοντοπάθεια του επιγονατιδικού τένοντα εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα που επιβαρύνουν επανειλημμένα το γόνατο με δραστηριότητες που εμπεριέχουν άλματα, τρέξιμο, απότομες επιταχύνσεις ή επαναλαμβανόμενα καθίσματα. Ο πόνος στο γόνατο εντοπίζεται συνήθως στο πρόσθιο τμήμα κάτω από την επιγονατίδα στο σημείο όπου ο επιγονατιδικός τένοντας συνδέεται με την κνήμη.

Αντίστοιχα, η τενοντοπάθεια του τετρακεφάλου προκαλεί συνήθως πόνο πάνω από την επιγονατίδα στην περιοχή πρόσφυσης του τένοντα στο άνω τμήμα της. Και στις δύο περιπτώσεις τα συμπτώματα μπορεί να επιδεινώνονται κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας καθώς και σε άλλες δραστηριότητες που αυξάνουν τη φόρτιση του εκτατικού μηχανισμού του γόνατος. Η κατάσταση αυτή σχετίζεται συνήθως με υπερφόρτιση, επαναλαμβανόμενο μικροτραυματισμό, ανεπαρκή χρόνο αποκατάστασης, απότομη αύξηση της προπονητικής επιβάρυνσης ή ελλιπή μυϊκή προετοιμασία.

5. Ρήξη μηνίσκου

Οι μηνίσκοι είναι δύο ινοχόνδρινες δομές μέσα στο γόνατο, οι οποίες συμβάλλουν στην απορρόφηση των φορτίων, στη διανομή των πιέσεων και στη σταθερότητα της άρθρωσης. Μία ρήξη μηνίσκου μπορεί να προκληθεί μετά από στροφική κάκωση, απότομη αλλαγή κατεύθυνσης ή τραυματισμό με το πόδι σταθερά φορτισμένο, ενώ σε μεγαλύτερες ηλικίες είναι δυνατόν να εμφανιστεί και στο έδαφος εκφυλιστικών αλλοιώσεων του ιστού.

Κλινικά, ο πόνος στο γόνατο εντοπίζεται συχνότερα στην έσω ή έξω πλευρά κατά μήκος της αρθρικής επιφάνειας και μπορεί να επιδεινώνεται σε κινήσεις όπως το βαθύ κάθισμα, οι στροφές του γόνατος ή σε ορισμένες περιπτώσεις, το ανέβασμα και το κατέβασμα σκάλας. Συνοδά συμπτώματα μπορεί να είναι το πρήξιμο, το αίσθημα «πιασίματος», οι μηχανικοί ήχοι κατά την κίνηση, το μπλοκάρισμα ή η αίσθηση ότι το γόνατο δεν κινείται ομαλά. Ιδιαίτερα η παρουσία πραγματικού μπλοκαρίσματος της άρθρωσης ή αδυναμίας πλήρους έκτασης του γόνατος αποτελεί εύρημα που χρειάζεται ορθοπεδική αξιολόγηση.

6. Μυϊκή αδυναμία και διαταραχές ελέγχου του κάτω άκρου

Σε αρκετούς ασθενείς ο πόνος στο γόνατο κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας δεν οφείλεται αποκλειστικά σε μία σαφή ανατομική βλάβη αλλά μπορεί να σχετίζεται και με λειτουργικές διαταραχές του κάτω άκρου. Η μειωμένη μυϊκή υποστήριξη από τον τετρακέφαλο, τους γλουτιαίους και τους μύες του ισχίου, καθώς και ο ανεπαρκής νευρομυϊκός έλεγχος κατά τη φόρτιση, είναι δυνατόν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κινείται το γόνατο. Όταν το κάτω άκρο δεν ελέγχεται αποτελεσματικά κατά τη βάδιση, στις σκάλες ή άλλες δραστηριότητες υπό φόρτιση, η επιγονατιδομηριαία άρθρωση μπορεί να δέχεται αυξημένα μηχανικά φορτία, γεγονός που συμβάλλει στην εμφάνιση ή τη διατήρηση των συμπτωμάτων.

Πόνος στο γόνατο | Πότε χρειάζεται ορθοπεδικός έλεγχος;

Ο περιστασιακός πόνος στο γόνατο μετά από έντονη δραστηριότητα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να υποχωρήσει με ξεκούραση και περιορισμό της καταπόνησης. Ωστόσο, ο ορθοπεδικός έλεγχος είναι απαραίτητος όταν εμφανίζονται ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω:

• επίμονη ενόχληση κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας.
• πόνος που επιδεινώνεται σταδιακά ή δεν βελτιώνεται με τα συντηρητικά μέτρα.
• πρήξιμο στην περιοχή του γόνατος.
• αίσθημα αστάθειας ή «υποχώρησης» του γόνατος.
• επεισόδια μπλοκαρίσματος ή αίσθημα ότι το γόνατο «πιάνει» κατά την κίνηση.
• δυσκολία ή αδυναμία φόρτισης του σκέλους.
• πόνος στο γόνατο που εμφανίστηκε μετά από τραυματισμό.

Αντιμετώπιση του πόνου στο γόνατο

Η αντιμετώπιση του πόνου στο γόνατο εξαρτάται από την υποκείμενη αιτία, την ηλικία του ασθενούς, το επίπεδο δραστηριότητας, τη διάρκεια των συμπτωμάτων και τη βαρύτητα της πάθησης. Στις περισσότερες περιπτώσεις η αρχική θεραπευτική προσέγγιση είναι συντηρητική και στοχεύει όχι μόνο στη μείωση του πόνου αλλά και στη βελτίωση της λειτουργικότητας καθώς και στη διόρθωση των παραγόντων που επιβαρύνουν μηχανικά την άρθρωση.

1. Τροποποίηση δραστηριοτήτων

Στην οξεία φάση είναι σημαντικό να περιορίζονται προσωρινά οι δραστηριότητες που επιδεινώνουν τα συμπτώματα χωρίς όμως να οδηγείται ο ασθενής σε πλήρη ακινησία. Η παρατεταμένη αποφυγή της κίνησης μπορεί να συμβάλει σε μυϊκή αδυναμία, δυσκαμψία και περαιτέρω επιβάρυνση της λειτουργίας του γόνατος. Για τον λόγο αυτό, συνιστάται συνήθως προσαρμογή της καθημερινής ή αθλητικής δραστηριότητας, αποφυγή βαθιών καθισμάτων και προσωρινός περιορισμός των πολλών σκαλιών.

2. Παγοθεραπεία και φαρμακευτική αγωγή

Η τοπική εφαρμογή πάγου μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του πόνου και του ερεθισμού, ιδιαίτερα μετά από έντονη δραστηριότητα ή σε περιόδους έξαρσης των συμπτωμάτων. Ο πάγος θα πρέπει να εφαρμόζεται για σύντομα χρονικά διαστήματα πάντοτε με τη μεσολάβηση υφάσματος ή πετσέτας και όχι απευθείας στο δέρμα. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χορηγηθεί φαρμακευτική αγωγή, όπως αναλγητικά ή αντιφλεγμονώδη, εφόσον δεν υπάρχουν αντενδείξεις και πάντα σύμφωνα με την ιατρική καθοδήγηση.

3. Φυσικοθεραπεία και εξατομικευμένη άσκηση

Η φυσικοθεραπεία αποτελεί βασικό πυλώνα της συντηρητικής αντιμετώπισης σε πολλές παθήσεις που προκαλούν πόνο στο γόνατο ιδίως όταν τα συμπτώματα επιδεινώνονται στις σκάλες. Το θεραπευτικό πρόγραμμα πρέπει να είναι εξατομικευμένο και να περιλαμβάνει ασκήσεις ενδυνάμωσης του τετρακεφάλου, των γλουτιαίων και των μυών του ισχίου, βελτίωση της κινητικότητας, διατάσεις όπου ενδείκνυνται και επανεκπαίδευση της κίνησης.

4. Ενέσιμες θεραπείες

Σε ορισμένες περιπτώσεις και κυρίως όταν συνυπάρχει οστεοαρθρίτιδα ή έντονη φλεγμονώδης αντίδραση, μπορεί να εξετασθεί η εφαρμογή ενέσιμων θεραπειών. Η επιλογή της κατάλληλης μεθόδου εξαρτάται από τη διάγνωση, το στάδιο της πάθησης και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ασθενούς. Οι ενέσιμες θεραπείες δεν υποκαθιστούν τη σωστή αποκατάσταση, την ενδυνάμωση ή τη διαχείριση των φορτίων που δέχεται το γόνατο αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του πόνου και στη βελτίωση της λειτουργικότητας, ως μέρος ενός συνολικού θεραπευτικού πλάνου.

5. Χειρουργική αντιμετώπιση

Η χειρουργική αντιμετώπιση εξετάζεται κυρίως όταν υπάρχει σαφής ανατομική βλάβη που δεν ανταποκρίνεται στη συντηρητική θεραπεία ή όταν τα συμπτώματα είναι τόσο έντονα ώστε να επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινή λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του ασθενούς. Για παράδειγμα, σε ορισμένες μηνισκικές βλάβες που συνοδεύονται από έντονα συμπτώματα μπορεί να απαιτηθεί αρθροσκόπηση ενώ σε περιπτώσεις προχωρημένης οστεοαρθρίτιδας με σοβαρό πόνο και σημαντικό λειτουργικό περιορισμό μπορεί να τεθεί ένδειξη για αρθροπλαστική γόνατος.

Πόνος στο γόνατο | Πρόληψη 

Η πρόληψη του πόνου στο γόνατο περιλαμβάνει μέτρα όπως:

• Συστηματική ενδυνάμωση των κατάλληλων μυϊκών ομάδων, με έμφαση στον τετρακέφαλο, τους γλουτιαίους και τους μύες του κορμού, ώστε να βελτιώνεται η σταθερότητα του γόνατος και να μειώνονται τα φορτία που δέχεται η επιγονατίδα.
• Διατήρηση καλής ευκαμψίας και κινητικότητας των μυών και αρθρώσεων του κάτω άκρου, ιδιαίτερα όταν υπάρχει δυσκαμψία που μπορεί να επηρεάζει τη μηχανική της κίνησης.
• Σταδιακή αύξηση της άσκησης και της σωματικής δραστηριότητας, καθώς η απότομη επιβάρυνση, τα πολλά σκαλιά, το τρέξιμο σε ανηφόρες ή κατηφόρες και οι έντονες προπονήσεις χωρίς επαρκή προετοιμασία μπορεί να οδηγήσουν σε υπερφόρτιση του γόνατος.
• Επιλογή κατάλληλων υποδημάτων, τα οποία συμβάλλουν στην καλύτερη κατανομή των φορτίων και στη συνολική υποστήριξη του κάτω άκρου κατά τη βάδιση και την άσκηση.
• Διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, ώστε να περιορίζεται η μηχανική επιβάρυνση που δέχεται καθημερινά η άρθρωση του γόνατος.
• Αποφυγή παρατεταμένης ακινησίας, καθώς η μειωμένη δραστηριότητα μπορεί να οδηγήσει σε μυϊκή αδυναμία, δυσκαμψία και μεγαλύτερη ευπάθεια στην καταπόνηση.
• Εξατομικευμένη πρόληψη σε άτομα υψηλότερου κινδύνου, όπως ασθενείς με ιστορικό τραυματισμού, οστεοαρθρίτιδα ή επαναλαμβανόμενο πόνο στο γόνατο.

Ιωάννης Γιαννακόπουλος | Ορθοπεδικός Χειρουργός & Αθλητίατρος στην Αθήνα

Εάν νιώθετε πόνο στο γόνατο κατά το ανέβασμα ή το κατέβασμα σκάλας, δυσκολία στη βάδιση, πρήξιμο, αίσθημα αστάθειας ή περιορισμό της κινητικότητας, μπορείτε να επικοινωνήσετε με το ιατρείο μας για υπεύθυνη ορθοπεδική αξιολόγηση. Η έγκαιρη διάγνωση και η εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη μείωση του πόνου, στη βελτίωση της λειτουργικότητας και στην ασφαλή επιστροφή στην καθημερινότητα.

Δρ. Ιωάννης Γιαννακόπουλος, MD, PhD, MHCM

Ορθοπεδικός Χειρουργός – Αθλητίατρος

Διευθυντής Ορθοπεδικής Κλινικής Χειρουργικής Κάτω Άκρων και Ρομποτικής Χειρουργικής Ιατρικό Κέντρο Αθηνών

Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κολωνίας, Γερμανίας

Master of Science Διοίκηση Μονάδων Υγείας , Πανεπιστήμιο Κύπρου

τ. Αν. Διευθυντής Πιστοποιημένου Κέντρου Αρθροπλαστικής Ισχίου & Γόνατος και Χειρουργικής Γόνατος,

τ. Διευθυντής Τμήματος Χειρουργικής Ποδοκνημικής και Άκρου Ποδός, Municipal Hospital Nettetal Germany

Λεωφόρος Κηφισίας 56 & Δελφών, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών, Μαρούσι

Τηλέφωνα Επικοινωνίας: 6981105000